پرورش كنجد

 

كنجد يكي از قديمي ترين گياهان زراعي روغني جهان است و از زمان هاي قديم در ايران كشت مي شود و زماني از صادرات مهم كشور به شمار مي رفت. كشت كنجد در مناطق گرمسيري كشور مانند استان هاي خوزستان، سيستان و بلوچستان، جيرفت و فارس متداول است و در استان مازندران هم به دليل تنوع كشت، كنجد به صورت زراعت اصلي در بهار و يا به صورت كشت مخلوط همراه با پنبه در بهار و همچنين به عنوان كشت دوم بعد از برداشت غلات بسيار مورد توجه كشاورزان منطقه مي باشد و از سوي ديگر كاربرد روزافزون روغن استحصالي از اين گياه در صنعت موجب افزايش تقاضا جهت افزايش سطح زيركشت آن مي باشد.
    مصرف اصلي دانه كنجد در تهيه ي حلوا و شيريني پزي است. روغن كنجد براي طبخ مواد خوراكي مختلف، در تهيه ي عطرها و به عنوان حلال در داروسازي مصرف مي شود.
    كنجد گياهي گرمادوست و روز كوتاه است و به هواي گرم و نور فراوان احتياج داشته و به حرارت پايين حساس است. با اين حال، هواي بسيار گرم بيش از 40 درجه سانتي گراد موجب نقصان تشكيل كپسول ها مي شود و در واقع حرارت مطلوب رشد كنجد حدود 27 درجه سانتي گراد است. توليد كنجد در نواحي با حداقل 150 روز بدون يخبندان امكان پذير است. اين گياه اساسا يك محصول خاص مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري تلقي مي شود. كنجد معمولا در مناطقي با ارتفاع كمتر از 1000 متر از سطح دريا مي رويد، هر چند كه برخي از انواع آن ممكن است در ارتفاعات بالاتر نيز قادر به رشد باشند. كنجد به عنوان يك محصول مقاوم به خشكي و گرما شناخته شده است و ليكن براي توليد و عملكرد بالا به رطوبت احتياج دارد. به زيادي رطوبت خاك و عدم تهويه نسبتا حساس است و به همين جهت كنترل آبياري كنجد ضرورت دارد. كنجد مقاوم به خشكي است. در انواع خاك ها رشد مي كند مشروط بر آنكه از نظر تهويه و زهكشي محدوديتي وجود نداشته باشد. با اين حال خاك هاي داراي بافت متوسط را ترجيح مي دهد. كنجد به شوري خاك غيرمقاوم است و اسيديته خنثي را ترجيح مي دهد.
    عمليات مربوط به شخم و آماده نمودن زمين و اجراي ديسك جهت خرد كردن كلوخ با توجه به وضعيت آب و هوايي منطقه در اوايل فروردين توصيه مي گردد. مقادير كودهاي موردنياز هم شامل 50 كيلوگرم اوره، 100 كيلوگرم فسفات در هكتار قبل از كاشت و 25 كيلوگرم اوره بر هر هكتار به صورت كود سرك در زماني كه ارتفاع گياه به 20 سانتي متر رسيده است، قابل مصرف مي باشد. همچنين در صورت نياز مي توان كود پتاسه را به مقدار لازم به خاك افزود. با اجراي ديسك دوم در اواخر فروردين كه بعد از پاشيدن كود انجام مي يابد، زمين مربوطه براي كاشت آماده مي گردد.
    بذور را بايستي قبل از كاشت با يكي از قارچ كش هاي موجود و رايج بر طبق توصيه ي فني كارشناسان و مروجين ضدعفوني نمود. از سموم علفكش با توجه به نوع علف و قبل از كاشت طبق نظر كارشناسان ذيربط استفاده كرد. ميزان بذر مصرفي براي زراعت كنجد 6 تا 7 كيلوگرم بذر براي يك هكتار توصيه مي گردد و زمان مناسب بذر پاشي نيز بر اساس شرايط آب و هوايي منطقه قابل پيش بيني مي باشد.
    براي كشت كنجد فواصل بين خطوط كاشت حدود 50 الي 60 سانتي متر و فاصله ي بوته روي خطوط 5 سانتي متر مناسب مي باشد. عمق كاشت به نوع خاك بستگي دارد و حداكثر تا 5/2 سانتي متر كافي به نظر مي رسد. ميزان اسيديته خاك جهت كاشت اين گياه بايد بين 5/6 تا 5/7 باشد و به علت حساسيت گياه كنجد به خاك هاي شور، كشت اين گياه در زمين هاي شور مناسب نمي باشد. به هر حال بذرهاي كنجد در زمين هايي كه داراي كلوخ باشد يا عمق كاشت به دقت تنظيم نگردد و يا زمين سله بسته باشد، به خوبي و به طور يكنواخت سبز نمي گردد.
    در تعيين تاريخ كاشت كنجد رعايت سه نكته ي اساسي ضروري است، اول درجه حرارت مناسب جهت سبز كردن، دوم پايداري دماي هوا به منظور اينكه پس از سبز كردن افت حرارت پديد نيايد، سوم زمان گلدهي مصادف با گرماي بيش از حد نگردد زيرا منجر به عدم باروري گلها شده و تعداد كپسول هاي تشكيل شده كاهش مي يابد. حداقل حرارت خاك براي جوانه زدن و سبز شدن كنجد حدود 20 درجه ي سانتي گراد است. در اين حرارت كنجد 4 تا 7 روزه سبز مي شود. كاشت مي تواند هنگامي انجام شود كه ميانگين شبانه روزي حرارت هوا به 20 تا 25 درجه ي سانتي گراد رسيده باشد. با توجه به شرايط جوي مناطق كشت كنجد و نيازهاي اين گياه، كنجد يكي از آخرين زراعت هاي بهاره است كه كشت مي گردد. در مناطق گرمسير كشت كنجد اغلب بعد از برداشت گندم و جو انجام مي شود. در مناطق پنبه كاري مي توان يك تا دو هفته پس از پايان كشت پنبه به كشت كنجد اقدام نمود. در مناطقي كه ذرت و سويا كشت مي گردد بايد حداقل 20 روز پس از سويا اين گياه را كاشت.
    چون رشد اوليه ي گياهچه ي كنجد كمتر از علف هاي هرز سريع الرشد منطقه مي باشد، بنابراين ايجاد يك بستر مناسب و عاري از علف هاي هرز براي برخورداري كنجد از رشد مناسب و مطلوب اهميت فراوان دارد. ريشه هاي گياه كنجد نازك و فيبري شكل مي باشد و به آساني آسيب پذير است. به همين دليل زير و رو كردن خاك هاي اطراف گياهچه ي اين گياه دشوار است. براي مبارزه علف هاي هرز مي توان از روش هاي مكانيكي، شيميايي و يا توام استفاده نمود. اگر كشت به صورت سنتي و در هم انجام گرفته باشد، بايستي به وسيله كارگر و با دست، اقدام به وجين علف هاي هرز نمود. در كشت به صورت رديفي نيز مي توان از ادوات كشاورزي نظير كولتيواتور نسبت به از بين بردن علف هاي هرز موجود بين خطوط اقدام نمود. بديهي است در اين روش براي حذف علف هاي هرز روي خطوط بايستي از طريق وجين دستي عمل نمود.
    هر چند كه گياه كنجد به عنوان يك گياه مقاوم به خشكي و گرما شناخته شده مي باشد با اين وجود براي توليد و عملكرد بيشتر نيازمند رطوبت است، بنابراين در صورت مشاهده تشنگي گياه بايد به نسبت به انجام آبياري حتي الامكان در هنگام شب اقدام نمود. البته آبياري بيش از اندازه و پي در پي نيز براي كنجد زيان آور است، به دليل آن كه موجب شدت يافتن بيماري بوته ميري و پوسيدگي ذغالي در اين گياه مي گردد.
    وجين كاري در صورت نياز تا دو مرحله ضروري است و هنگامي كه گياه به ارتفاع بيش از 20 سانتي متر رسيده و بوته ها از استحكام نسبي برخوردار شده باشند اين عمل انجام مي گيرد. در ضمن عمل خاك دادن پاي بوته در صورت نياز انجام مي پذيرد.
    آفات رايج گياه كنجد شامل آگروتيس يا طوقه بر، شته و كرم برگ خوار مي باشد كه در مراحل اوليه يا در طول رشد اين گياه ايجاد خسارت مي نمايند. در اين ارتباط، لازم است با استفاده از تركيب سم سوين با سبوس مبادرت به طعمه پاشي يا با استفاده از سموم مالاتيون، ديازينون مطابق با مقدار توصيه اقدام به محلول پاشي كرد.
    از جمله بيماري هاي مهمي كه گياه كنجد را در منطقه مورد تهديد و حمله قرار مي دهند، مي توان به بيماري گل سبز، بوته ميري و پوسيدگي ذغالي اشاره نمود. در اين خصوص بهترين راه كنترل بيماري پوسيدگي ذغالي و بوته ميري، استفاده تناوب زراعي است كه جهت كنترل بيماري هاي فوق الذكر بايستي حتما رعايت گردد.
    در برداشت سنتي بهترين زمان برداشت زماني است كه رنگ برگ ها و كپسول ها زرد رنگ شده است و با برداشت مناسب مي توان تا حد زيادي از ريزش دانه ها جلوگيري نمود. براي اين كار ابتدا بوته ها را توسط دست برداشت نموده و پس از دسته بندي، بايستي آن ها را به صورت سروپا (چاتمه) قرار داد تا بعد از گذشت چند روز كاملا خشك شوند. در اين حالت با چند تكان تدريجي دانه هاي گياه از غلاف ها جدا خواهند شد.
    كنجد را هنگامي برداشت مي كنند كه دانه ها در كپسول هاي پاييني رسيده باشند. اگر چه در اين مرحله برگ ها ريزش يافته است اما كپسول ها هنوز سبز مي باشد. ارقام شكوفا را با دست از خاك بيرون كشيده و يا با داس درو، سپس دسته بندي مي نمايند. دسته ها را 2 تا 3 روز در مزرعه به طور ايستاده بر هم تكيه داده تا از رطوبت آن ها كاسته شود. سپس دسته ها را روي برزنت يا پلاستيك به طور وارونه تكان مي دهند. دانه هايي كه به اين طريق به دست مي آيد كيفيت بسيار خوبي دارد. پس از اين عمل بوته ها را با كمباين يا خرمن كوب و يا ضربات چوب مي كوبند تا بقيه ي دانه ها جدا شود.
    ارقام ناشكوفا را مي توان با دروگر برداشت نمود و سپس همانند ارقام شكوفا عمل كرد و يا بوته ها را موور درو و در مزرعه رها كرد تا خشك شود. پس از آن بوته هاي خشك شده را با كمباين مجهز به انگشتي هاي بلند كننده مورد برداشت قرار داد.
    وجود تركيبات لزج و مخاطي در ساقه و نيام ها سبب مي شود كه دوران خشك شدن طولاني باشد. به همين جهت كمباين كردن مستقيم ارقام ناشكوفا به دليل طولاني گشتن دوران خشك شدن عملي نيست. 
    
مهندس مهران محمودي عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد آيت الله آملي